วัดพระธาตุดวงเดียว อ.ลี้ จ.ลำพูน ตรวจสอบแล้ว

วัดพระธาตุดวงเดียว ตั้งอยู่ที่ เลขที่ 547 หมู่ 15 บ้านพระธาตุห้าดวง ตำบลลี้ อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน

วัดพระธาตุดวงเดียว (กลางเวียง) เป็นวัดขนาดเล็กอยู่บนเนินไม่ไกลจากตัวเมืองลี้มากนัก ตามตำนานกล่าวว่า เจ้าคำภีระ เจ้าผู้ครองเมืองหลวงพระบาง ทรงเป็นบรรพบุรุษของชาวไทยโยนก มีพระธิดาองค์หนึ่ง ชื่อจามรี ครั้นจีนฮ่อได้เข้าบุกตีเอาเมืองหลวงพระบาง จึงทรงโปรดให้เจ้าพันมหาดนำเจ้าแม่จามรีหนีออกมาด้วยการถอยร่นจนมาถึงเมืองลี้ พระนางได้ช้างเชือกหนึ่งชื่อพลายสุวรรณมงคล พระองค์ทรงตั้งสัจจะอธิษฐานว่า ถ้าจะได้สร้างเมืองที่นี่จริงๆ เพื่อเป็นที่ลี้ภัย ก็ขออำนาจเทพยดาดลจิตนำพญาช้างคู่บุญไปแสวงหาที่ตั้งบ้านเมืองด้วยเถิด เทพเทวาได้ดลใจให้พญาช้างขึ้นไปตามห้วยแม่แต๊ะ และได้พบดวงแก้วลอยออกมาจากจอมปลวกใหญ่ ส่องแสงสว่างไปทั่วบริเวณนั้น และ ด้วยนิมิตดวงแก้วออกจากจอมปลวกใหญ่ดวงเดียวแต่ลอยไปลอยมาถึง 5 ครั้ง จึงได้สร้างวัดพระธาตุห้าดวงที่ดวงแก้วลอยไปสถิตเป็นนอกเขตเมือง ต่อมาพลายสุวรรณมงคลสิ้นอายุขัย จึงได้เผาศพแล้วโปรยกระดูกช้างฝังรอบพระธาตุดวงเดียว พร้อมกับปั้นอนุสาวรีย์ช้างพลายสุวรรณมงคลขึ้นเป็นที่ระลึก

ตามตำนานพระเจ้าเลียบโลก ในสมัยที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จมาโปรดเวไนยสัตว์ มีอาณาจักรโกสัมพี (แสนหวี) หริภุญชัย เมืองลับแลลี้ (เมืองลี้) เมืองแพรหลวง (จีนฮ่อ) สุวรรณภูมิ ทวารวดี เดิมทีชนพื้นเมืองเป็นเผ่าลัวะหรือละว้า เผ่าลื้อ เผ่าทมิฬ เผ่าฮ่อ และอีกหลายเผ่าอยู่ด้วยกัน เป็นเมืองๆ ไป พระพุทธเจ้าพร้อมพระอรหันต์ 500 รูป เหาะมาถึงชนบทแห่งหนึ่งมีชื่อว่า เมืองลี้ ตั้งอยู่ทางทิศใต้ของเมืองหริภุญชัย มีพญานาคตนหนึ่งออกมากราบไหว้พระพุทธเจ้า และขอเกศาธาตุและรอยพระบาทไว้เป็นที่ระลึก หลังจากนั้นพระพุทธองค์ก็เสด็จต่อไปยังหริภุญชัย อีกตำนานกล่าวว่า จุลศักราช 519 บริเวณตรงพระธาตุดอยกลางเวียงหรือพระธาตุดวงเดียว เมื่อก่อนเป็นเมืองลับแล ลับลี้ กลางดอยป่าไผ่ ก่อนสมัยหริภุญชัย มีพญานาคตนหนึ่งปกปักรักษากองดินหรือจอมปลวกไว้ จนพญาช้างมงคลของเจ้าแม่จามรี โดยเทพดลใจนำขึ้นมาพบสถานที่ที่จะสร้างเมืองลับลี้ เป็นเมืองแรกในถิ่นนี้ ต่อมาจึงมีชื่อว่าเมืองลี้ กล่าวกันว่า พญาช้างได้เดินมาถึงบริเวณจอมปลวกใหญ่ ข้างบนมีหินก้อนสีขาวคล้ายไข่นกยูง มีพญานาคเฝ้าอยู่ตนหนึ่ง พญาช้างก็ร้องเสียงดังกึกก้องและเดินวนรอบจอมปลวก 3 รอบ และได้เอางวงหักกิ่งไม้ที่มีดอกพัดวีคล้ายทำความสะอาดจอมปลวก และเอางวงยกขึ้นลงทำความเคารพ เป็นนัยว่า อาจมีพระเกศาธาตุหรือรอยพระพุทธบาทของพระพุทธเจ้า ซ่อนลึกอยู่ใต้กองดินหรือจอมปลวกใหญ่แห่งนี้ (พระธาตุ ดวงเดียวในปัจจุบัน)

ต่อมาครูบาศรีวิชัยได้พาลูกศิษย์มาบูรณะบริเวณพระวิหาร โดยเก็บอิฐที่พังตกลงมาเกลื่อนกลาดเรียงเป็นฐานพระเจดีย์ จากนั้นครูบาอภิชัยขาวปี ได้มาจำพรรษาที่วัดนี้ 9 พรรษา และสร้างศาลา 1 หลัง ต่อมาปี พ.ศ. 2532 หลวงปู่ครูบาชัยยะวงศาพัฒนาพร้อมด้วยคณะศิษย์ ได้มาบูรณะพระธาตุต่อจากครูบาศรีวิชัย จนแล้วเสร็จในปี พ.ศ.2538 พร้อม ทั้งสร้างกุฏิไม้ 1 หลัง สิ่งปลูกสร้างภายในวัดรวมทั้งองค์พระธาตุล้วนสร้างขึ้นมาภายหลัง มีอายุไม่เกิน 80 ปี โดยสร้างในตำแหน่งเดิมของเมืองโบราณ ตั้งเป็นวัดเมื่อวันที่ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2543 ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา เมื่อวันที่ 4 สิงหาคม พ.ศ. 2553

ปูชนียสถานและปูชนียวัตถุที่สำคัญ

1. พระธาตุเจดีย์ดวงเดียว (หนึ่งเดียวในอดีตเมืองลี้ พันกว่าปี) เป็นเจดีย์ที่สร้างขึ้นใหม่ ทรงเหลี่ยมย่อมุม รูปทรงเพรียวชะลูด สูงประมาณ 30 เมตร สร้างครอบเจดีย์องค์เดิมจนไม่เหลือเค้าเจดีย์เก่า
2. พระธาตุปีเกิด 12 ราศี (พระธาตุ 12 พลัง ขลังมีให้บูชา)
3. หลวงพ่อทันใจในวิหาร (พระเจ้าอมยิ้ม มองกาลไกล)
4. หลวงพ่อพุทธาห้าองค์ (พระเจ้าห้าพี่น้อง)
5. หลวงพ่อเมตตาในอุโบสถ (พระทรงเรือสุวรรณหงส์)
6. พระสีวลีเถระ (พระผู้มีลาภไม่ขาดสาย)
7. พระอุปคุต (พระผู้ปราบมาร-พระจกกิ๋นบ่หมด)
8. ครูบาศรีวิชัย (ผู้ค้นพบเมืองลับลี้)
9. ครูบาขาวปี (พระอรหันต์ผ้าขาว)
10. ครูบาวงศา (พระนักพัฒนาตลอดชีพ)
11. เจ้านางจามรี (อดีตจอมนางผู้สร้างเมืองลี้)
12. รูปเหมือนองค์เจ้าแม่จามรี
13. พลายมงคลหัตถี (พญาช้างผู้ซื่อสัตย์)

พระครูสถิตปิยวัฒน์ (ปิยวัฒน์ ฐิตสีโล)
เจ้าอาวาสวัดพระธาตุดวงเดียว